Europa wielokrotnie budowała porządek i wielokrotnie go burzyła. Grecja i Rzym zostawiły jej obywatela, prawo i pierwszy wspólny ład - pax Romana; średniowiecze spinało kontynent wiarą, aż spór papieża z cesarzem, zaraza i wojna stuletnia rozbiły tę wspólnotę na państwa. Od pokoju westfalskiego rytm dziejów wybijają wielkie traktaty: równowaga sił blokuje kolejnych pretendentów do hegemonii - od Ludwika XIV po Napoleona - a pokój paryski 1763 roku oddaje oceany Brytanii na półtora wieku. Kongres wiedeński daje wiek stabilności, którą rozsadza zjednoczenie Niemiec; Wersal i Jałta domykają epokę, w której Europa dwiema wojnami światowymi odebrała sobie pozycję centrum świata. Porządek budowany po 1989 roku na prawie i integracji jest od 2022 roku ponownie testowany przez wojnę - ta historia pozostaje otwarta.
★ traktaty ładu - porozumienia, które po wielkich wojnach ustanawiały porządek międzynarodowy: Westfalia 1648, Utrecht 1713, Paryż 1763, Wiedeń 1815, Wersal 1919, Jałta 1945, Helsinki 1975, Maastricht 1992.